آیا ازدواج هم‌زمان یک مرد با دو خواهر (مانند آنچه در سریال حضرت یوسف علیه‌السلام دیده می‌شود)، جایز است؟


«حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهاتُکُمْ... وَ أَنْ تَجْمَعُوا بَیْنَ اْلأُخْتَیْنِ إِلاّ ما قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللّهَ کانَ غَفُورًا رَحیمًا؛ حرام شده است بر شما (ازدواج با) مادرانتان و ... و این که بین دو خواهر جمع کنید [همزمان با دو خواهر، ازدواج کنید]؛ مگر آن چه در گذشته واقع شده است. همانا خداوند، آمرزنده مهربان است».1 

پس از نزول این آیه، در شریعت اسلام، ازدواج با دو خواهر، به طور همزمان، باطل و حرام شد و تفاوتی میان دائم و موقت وجود ندارد.2 برای آگاهی در این باره، اشاره به مطالب ذیل شایان توجه است:

حرمت ذاتی و حرمت اعتباری

در مباحث اصول استنباط احکام شرعی، چنین آمده است: احکام فقهی از جهت حرام و حلال بودن، وابسته به اعتبار شارع است و تکوینی نمی‌باشند؛ البته احکام شرعی تابع مصالح و مفاسد می‌باشند؛ با این تفاوت که برخی مصالح و مفاسد، به حسن و قبح عقلی متکی هستند و یا همیشگی و ذاتی می‌باشند؛ مانند حرمت شرب خمر و یا قتل بی‌گناه که مفسده آنها همیشگی و ذاتی است و برخی مصالح و مفاسد، وابسته به زمان و مکان و یا شرط خاص هستند؛ مانند صید در روزهای شنبه که برای بنی‌اسراییل حرام شده بود؛3 اما در دوران قبل و بعد از آن، حرام نبود. 

این گونه موارد، اعتباری و متغیر هستند و از ابتدای آفرینش انسان‌ها، نمونه‌هایی وجود داشته، چنان که درباره ازدواج هابیل و قابیل با خواهرانشان، از امام سجادعلیه السلام نقل شده که آن حضرت در ضمن گفتاری به مردی قریشی، جریان ازدواج هابیل را با بلوزا، خواهر قابیل و نیز ازدواج قابیل را با اقلیما خواهر هابیل شرح داد به او فرمود: این مطلب را انکار مکن؛ چه آن که روش الهی بر این جاری شده است؛ مگر نه این است که خداوند، همسر حضرت آدم علیه السلام را از خود او آفرید و سپس برای او حلالش کرد.4

علامه طباطبایی در شرح این نظر می‌گوید: حکم ازدواج، یک حکم تشریعی و تابع مصالح و مفاسد است و حکمی تکوینی نیست که قابل تغییر نباشد و زمام چنین حکمی، به دست خداست. از این رو، ممکن است روزی به خاطر ضرورت، از جانب خدا، حلال گردد. در جامعه آن روز که فقط چند خواهر و برادر بودند، با در نظر گرفتن مشیت خداوند، عنوان فحشا صدق نخواهد کرد؛ حال چه اشکالی دارد که به طور موقت و به خاطر ضرورت، این گونه ازدواج‌ها، برای گروهی مباح باشد.5 

ازدواج همزمان با دو خواهر نیز از این گونه موارد است که قبل از اسلام رایج بود و در زمان حضرت یعقوب نیز جاری بوده است؛6 اما با ظهور اسلام به عنوان کامل‌ترین شریعت و پس از نزول آیه 23 سوره نساء، چنین ازدواجی تحریم شد و این موضوع، دلیلی بر تکامل شرایع الهی است که با اسلام، به آخرین مرحله تکامل می‌رسند و از این جهت، دستورات اسلام، تا هنگام قیامت، جریان خواهند داشت.

برای آگاهی بیشتر به کتاب‌های زیر مراجعه کنید:

1. تفسیر المیزان، ج 4، ص 283.

2. تفسیر نمونه، ج 3، ص 417.

3. منشور جاوید، ج 4، ص 198.

پی نوشت:

1. نساء، آیه 23.

2. امام خمینی، تحریر الوسیله، ج 3، ص 15.

3. نساء، آیه 154.

4. ری شهری، میزان الحکمه، ج 4، ص 3031.

5. طباطبایی، المیزان، ج 4، ص 239.

6. مجلسی، بحارالانوار، ج 10، ص 76. 


پدیدآورنده: صالح قنادی
پرسمان :: مرداد 1387، شماره 67