در شماره قبل بعضى از ابهامات و مسائل مربوط به روابط محرم و نامحرم را که در اذهان مردم به ویژه جوانان و تحصیل کرده ها وجود داشت، در قالب پرسش و پاسخ مطرح کردیم. در این شماره به بعضى از علل و انگیزه هاى روابط محرم و نامحرم اشاره مى کنیم و احکام هر یک را جداگانه مى آوریم .
علل و انگیزه هاى روابط نامحرمان 

علل و انگیزه هاى ارتباط افراد نامحرم گوناگون است. ممکن است دختر و پسر نامحرم انگیزه هاى مشترک و یا جداگانه اى براى روابط خود داشته باشند.

اعمال و افعالى که از انسان صادر مى شود بدون انگیزه و اندیشه نیست. قداست و خباثت عملِ انسان به نیّت او بستگى دارد . نیت، سازنده هویت عمل انسان هاست . از این رو پیامبر گرامى اسلام (ص) فرموده اند:( انما الاعمال با لنیات وانّما لکُلّ امریٌٍ مانَوى);1 بدى و خوبى عمل به نیّت بستگى دارد.)

در این بخش، علل و انگیزه هاى روابط را به گونه مختصر اشاره مى کنیم تا فلسفه احکام آن نیز روشن شود.
یکم ـ انگیزه جنسى

برخى معتقدند ریشه اصلى روابط بین دو جنس مخالف و به اصطلاح نامحرمان، انگیزه جنسى است، لیکن طرفین براى معقول و مشروع جلوه دادن این روابط نامشروع، سخنانى بر خلاف انگیزه اصلى بر زبان جارى مى کنند; مثل این که مى گویند: هدف ما فقط محبت و تحکیم پیوندهاى دوستى، استفاده متقابل فرهنگى است، یا رابطه خواهر و برادرى است.

عده اى معتقدند: بهتر است دوستِ پاک و مشاور خیر خواه هر فردى، از جنس مخالف او باشد.

در میان پسرها و دخترها این گونه توجیهات بیشتر است، چرا که این رابطه ها شادمانى زیادترى را موجب خواهد شد; ولى تجربه نشان داده محور اصلى این نوع دوستى ه، همان انگیزه جنسى است که در قالب عشق و علاقه هاى شدید خودنمایى مى کند و حتى گاهى به ازدواج هاى نامعقول نیز منجر مى شود.
دوم ـ سود شخصى

ارتباط به انگیزه منافع مادى اشکال مختلفى دارد: 

الف ـ گاهى زن براى استخدام در اداره با رئیس اداره یا مسئول کارگزینى ارتباط برقرار مى کند.

ب ـ گاهى زنى ثروت مند و یا مردى توانگر است، به همین دلیل فرد نامحرم تمایل به ارتباط نشان مى دهد تا شاید روزى از ثروت او بهره مند شود و طرف مقابل هم به دلایلى این رابطه را مغتنم مى شمارد.

ج ـ دبیرى است متخصص و طرف مقابل براى استفاده از علمش با او رابطه برقرار مى کند تا از علم او بهره گیرد. این رابطه از سوى جنس مخالف غالباً در دوران تحصیل اتفاق مى افتد.

د ـ افراد سرشناس و متشخص طبعاً در معرض ارتباط با جنس مخالف قرار مى گیرند.
سوم ـ انگیزه ازدواج

این نوع رابطه غالباً از سوى دختران خالصانه است، ولى از سوى پسران جوانى که ادعاى ازدواج دارند، گاهى خالصانه نیست و بیشتر براى ارضاى غریزه جنسى است و کمتر به ازدواج منتهى مى گردد. البته گاهى نیز به پیوند مقدس زناشویى مى انجامد .
چهارم ـ قرابت و خویشاوندى

یکى از علل ارتباط ه، مسئله فامیلى و خویشاوندى است. گاهى برادر شوهر، پسر عمه، دختر خاله، پسر دایى و دختر دایى با هم معاشرت مى کنند و غالباً گمان مى کنند فامیل ها با هم محرم هستند، در حالى که حدود شرعى در همه موارد باید مراعات شود.
پنجم ـ علاقه مندى به افراد صاحب شهرت

گاهى انگیزه ارتباط به دلیل شهرت اجتماعى طرف مقابل است; مانند علاقه مندى به ورزش کارانى که در میادین ورزشى مدال کسب کرده اند. دو خواهر نوشته بودند ما براى خدا دو تن از ورزش کاران را دوست داریم و مایلیم از نزدیک آنان را ملاقات کرده و با تلفن این ارتباط را تداوم بخشیم. این رابطه به هر انگیزه باشد به گناه منتهى خواهد شد.
ششم ـ رابطه معلم و شاگرد

گاهى انگیزه و میل به ارتباط دو جنس مخالف، به دلیل روابط استادى و شاگردى است که اصل این گونه رابطه، مقدس است و کمتر به گناه مى انجامد، لکن باید حدود شرعى این نوع رابطه نیز مشخص باشد .
هفتم ـ علاقه به شب نشینى ها و سرگرمى ها و گذرانیدن اوقات فراغت و ارتباط خانوادگى، باعث روابط نامحرمان مى شود و خطراتى را در پى مى آورد.
هشتم ـ رابطه مرید و مرادى

بعضى از خانم ها علاقه شدیدى به معلمان اخلاق دارند تا بتوانند معنویت و عرفان خود را تکمیل کنند . از این رو به چنین افرادى که نام پیر، مرشدو یا عارف را یدک مى کشند دل مى بندند، البته این که هر کس به معلم اخلاق و مرشد دینى نیازمند است جاى تردید نیست ،لیکن پیدا کردن یک انسان کامل و سرسپردن و تحت تعلیم وى قرار گرفتن کارى است بس دشوار.

از یک طرف به قول شاعر عارف : 

قطع این مرحله بى رهبرى خضر مکن

ظلمات است بترس از خطر گمراهى


از جانب دیگر : 

اى بسـا ابلیس آدم روى هست

پس به هردستى نباید داد دست


بسیار اتفاق افتاده که بعضى افراد به دلیل عدم آگاهى، در دام شیادان و فریب کاران افتاده، سر از صوفى گرى و درویشى در آورده اند، به جاى هدایت به ضلالت کشیده شده اند. حتى بانوان را واداشته اند که دست مرشد قطب و شیخ طریقت را ببوسند و به زانوى او سر بگذارند و با نامحرم همانند محرم رفتار نمایند .

این گونه ارتباطات، بسیار خطرناک و بدعت آمیز است. هم اکنون امثال نویسندگان پرواز روح و ملاقات با امام زمان کم نیستند که جامه تدلیس و تزویر به تن کرده و در مسند ارشاد و اخلاق و تدریس معارف نشسته، مردم و جوانان و به خصوص بانوان را مى فریبند. در این بازار مکاره تنها و تنها باید به فقهاى متأله و مراجع تقلید و رساله مراجعه کرد، همان گونه که امام زمان فرمود: (و اما الحوادث الواقعه فارجعوا فیها الى رواة احادیثنا; در حوادث و مسائل پیش آمده به محدثان و فقیهان مراجعه کنید.)

به قول حافظ: 

صوفى نهاد دام و سر حقه باز کرد

بنیاد مکر با فلک حقه باز کرد

بازى چرخ بشکندش بیضه در کلاه

زیرا که عرض شعبده با اهل راز کرد

این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت

و آهنگ بازگشت به راه حجاز کرد

اى کیک خوش فرام که خوش مى روى به نماز

غره شو که گریه عابد نماز کرد

فردا که پیشگاه حقیقت شود پدید

شرمنده رهروى که عمل بر حجاز کرد
مقدمات و ملزومات روابط

تحقق ارتباط، منوط به مقدمات و لوازمى است که باید احکام آن را مشخص کنیم.نگاه کردن، صحبت کردن، گردش و تفریح، خنده ، ملاقات و خلوت کردن، هر کدام در اسلام حدودى دارد و مقرراتى. در این جا بعضى از احکام و مسائل مربوط به روابط محرم و نامحرم را بیان مى کنیم.
الف ـ نگاه متقابل محرم و نامحرم

مسئله 1ـ (اگر خانم مسلمان کاملاً حجاب داشته باشد، نگاه کردن به وجه و کفین او [صورت و دست ها ] با شرایط ذیل اشکال ندارد: 1ـ وجه و کفین زینت نشده باشد; 2ـ نگاه به قصد لذت 2و ریبه نباشد.)3

ولى مرحوم گلپایگانى مى فرمایند: (بنابر احتیاط واحب جایز نیست حتى به وجه و کفین نامحرم نگاه کرد، چه زینت داشته باشد چه نداشته باشد.)4 در نتیجه مردان نمى توانند به صورت و دست زنانى که حجاب کامل ندارند، نگاه کنند، اما از نظر امام ،نگاه به وجه کفین با دو شرط فوق مانعى ندارد .

مسئله 2ـ (نگاه کردن به دست خانم نامحرمى که انگشترى یا النگو در دست دارد و یا ناخن هاى خود را بلند کرده و یا لاک زده و یا به هر صورت زینت داده، [به نظر اکثر مراجع]حرام است، خواه نامحرم از بستگان نزدیک باشد و یا غریبه باشد.)5

مسئله 3 ـ (نامحرم به هر منظورى که زینت کرده باشد نگاه کردن به او جایز نیست، حتى اگر براى سپرو یا امتحان انگشتر و یا النگو یا گردن بند و… باشد.)6

مسئله 4 ـ (نگاه کردن به کف پ، روى پ، پاشنه پا و ساق پاى خانم ها بدون قصد ریبه و لذت نیز حرام است و غیر از وجه و کفین، مرد نمى تواند به هیچ عضوى از بدن زن نگاه کند.)7

مسئله 5 ـ (اگر مردى بترسد در صورتى که به نامحرم نگاه کند به گناه مى افتد، نباید به او نگاه کند.)8

مسئله 6 ـ (نگاه کردن به نامحرم به قصد لذت و شهوت رانى حرام است، اگر چه به وجه و کفین و یا به حجم بدن او باشد.)9

به طور کلى (نگاه کردن به هر چیزى یا هر کسى به قصد لذت و یا خوف به فساد افتادن، حرام است (به استثناى همسر) اگر چه نگاه به محرم باشد، خواه نگاه به زن باشد یا به مرد، به حیوان باشد یا جماد، به عکس باشد یا فیلم، به مجسمه باشد یا هر چیز دیگر. حتى نگاه کردن به بدن خود در آینه و یا هر جاى دیگر به قصد شهوت رانى حرام است.)10 

مسئله 7 ـ (دکتر محرم نیست، لذا در غیر مقام اضطرار، نمى تواند به بدن زن نامحرم نگاه کند.)11

مسئله 8 ـ اگر دکترى در مقام اضطرار مجبور شد به عضوى از بدن نامحرم نگاه کند [و یا لمس نمایند] . باید به همان مقدار لازم اکتفا کند و نمى تواند بیش از آن عضو را ببیند و اگر مى تواند باید از روى لباس معاینه کند و زن حق ندارد لباس خود را بیرون بیاورد مگر به مقدار ضرورت، آن هم فقط براى معاینه.)12

مسئله 9 ـ (مردان نمى توانند به نامحرم آمپول تزریق نمایند، زیرا این عمل مستلزم نگاه کردن به بدن زن خواهد بود، ولى اگر مقام اضطرار باشد و محرمى براى تزریق نباشد، اشکالى ندارد.)13

مسئله 10 ـ (اگر کسى به قصد این که چشمش به نامحرم غیر محجبه بیفتد به جایى برود، حرام است). 14 (زنان اهل سنت حکم زنان مسلمان [و شیعه] را دارند، اما نگاه کردن به زنان نامحرم غیر مسلمان (چه اهل کتاب و چه کفار) [در صورتى که بدون قصد ریبه باشد] اشکال ندارد .)15

مسئله 11 ـ (زن ها مى توانند به عکس مردان نگاه کنند مشروط به آن که به قصد لذت و ریبه نباشد، خواه مرد را بشناسند یا نشناسند، خواه مردم محرم باشد یا نامحرم; در نتیجه دیدن عکس ورزش کاران یا شهدا براى خانم ه، تا زمانى که مفسده اى بر آن مترتب نباشد، اشکال ندارد.)16
ب ـ نگاه به فیلم

مسئله 1 ـ (فیلمى که به طور مستقیم پخش مى شود حکم انسان زنده را دارد17و اگر به طور غیر مستقیم پخش مى شود حکم عکس را دارد) 18 . آیات عظام: اراکى، فاضل و گلپایگانى مى گویند: (فیلم اعم از مستقیم یا غیر مستقیم، حکم عکس را دارد.)19

مسئله 2 ـ (نگاه کردن خانم ها به فیلم هاى ورزشى که از تلویزیون پخش مى شود در حالى که مردان پوشش کافى ندارند، در صورتى که خوف به مفسده افتادن نباشد و با قصد لذت هم نباشد، اشکالى ندارد.)20

اگر دختر و پسر جوانى یا زن و مردى به گونه جدى بخواهند با هم ازدواج کنند مى توانند به مواضع زینت و سر و صورت و مو و گلوگاه هاى یک دیگر نگاه کنند.
ج ـ صحبت کردن با نامحرم

مسئله 1ـ (مردها مى توانند با [زن] نامحرم با شرایط ذیل صحبت نمایند: 1ـ به قصد لذت و ریبه نباشد ;2ـ به گناه آلوده نشوند.)21

مسئله 2 ـ (خانم ها نیز مى توانند با [مرد] نامحرم صحبت کنند مشروط به آن که: 1ـ به قصد ریبه و لذت نباشد; 2ـ صداى خود را ترقیق و نازک و تلطیف نکنند.)22

اصولاً از نظر مراجع، (صحبت کردن با نامحرم در غیر ضرورت مکروه است، خصوصاً اگر مخاطب جوان باشد.)23

مسئله 3 ـ (اگر مردى بداند چنان چه با نامحرمى صحبت کند به گناه خواهد افتاد، نباید با او صحبت کند، خواه زن به گونه اى صحبت کند که مرد را به گناه بیندازد یا درباره مطلبى صحبت کند که مرد به گناه بیفتد.)24

مسئله 4 ـ (اگر مردى بداند چنان چه با نامحرمى صحبت نماید به گناهى غیر از مسائل شهواتى آلوده مى شود، جایز نیست با آن زن صحبت کند [مثل این که مجبور مى شود دروغ بگوید یا غیبت کند و یا به کسى تهمت بزند، خواه زن مرد را به گناه وادار کند یا زن مرد را].)25

مردى که به رفت و آمد با نامحرم بیشتر از محارم خود گرایش دارد، یا کسى که مطلبى را مى تواند از مردى بپرسید اما مخصوصاً از زن مى پرسد، یا صحبت کردن با نامحرم را طولانى مى کند، رفتن به تفریح و مسافرت با نامحرم برایش جذاب تر است، در میهمانى ها و مجالس دوست دارد با افراد نامحرم بیشتر گفت و گو کند و…،همه این ها نشانه هاى شروع یک رابطه آلوده و غیر شرعى است که باید از آن جداً اجتناب کرد .

(قرآن خواندن خانم ها در مقابل نامحرم، اگر چه با صوت باشد، اشکال ندارد مشروط بر این که باعث تحریک و مفسده نباشد.)26 ولى مرحوم گلپایگانى توصیه مى کنند که با صدا نخوانند.
پى نوشت ها:

1ـ میزان الحکمه، ج 10، ص 277.

2ـ منظور از لذت، لذت جنسى است که حرام مى باشد و منظور از ریبه، خوف افتادن در گناه است.

3ـ سید مسعود معصومى، احکام روابط زن و مرد، ص عروة الوثقى، مسئله 31; تحریر الوسیله ج 2، کتاب النکاح، مسئله 18 توضیح المسائل، 2433.

4ـ عروة الوثقى، نکاح، مسئله 31; ارشادالمسائل، سؤال 456.

5ـ سید مسعود معصومى، احکام روابط زن و مرد، ص 32.

6ـ همان، ص 35.

7ـ همان، ص 35.

8ـ همان، ص 35; تحریر الوسیله، کتاب النکاح، مسئله 18.

9ـ امام، گلپایگانى، اراکى: عروة الوثقى، نکاح، مسئله 31; سید مسعود معصومى، همان، ص 35.

10ـ سید مسعود معصومى، همان، ص 41.

11ـ امام، گلپایگانى، اراکى: سید مسعود معصومى، همان، ص 36.

12ـ سید مسعود معصومى، همان، ص 37.

13ـ همان.

14ـ همان، ص 38.

15ـ همان، ص 41.

16ـ همان، ص 57.

17ـ یعنى مردان نمى توانند غیر از وجه و کفین زنان نامحرم را ببینند و هم چنین خانم ها نمى توانند به بدن مردان که در فیلم هاى ورزشى یا غیر آن به طور مستقیم پخش مى شود، نگاه کنند; سید مسعود معصومى، همان، ص 75.

18ـ سید مسعود معصومى، همان، ص 76.

19ـ همان .

20ـ همان.

21ـ همان، ص 137.

22ـ همان، ص 142.

32ـ همان، ص 137.

42ـ همان، ص 138.

52ـ همان، ص 139.

62ـ احکام بانوان، ص 24.


پدیدآورنده: محمدباقر شریعتى سبزوارى
معارف اسلامی :: فروردین، اردیبهشت، خرداد و تیر 1382، شماره 54