قرائتى نوين از نقش و جايگاه زن در حقوق اسلامى

 
كتاب: نقش و جايگاه زن در حقوق اسلامى، ص 17
نويسنده: سيد محمد حسين فضل الله 

به اعتقاد ما هيچ فكرى به صرف اينكه «كهن» است و هيچ راه و مسيرى از آن رو كه در گذشته پيموده است، قداست ندارد.تقدس فقط از آن «حقيقت» است كه قائل شدن به چارچوب زمانى خاصى براى آن بى‏معناست.حقيقت، مولود «حيات» است و از اين رو «نبوت» و پيامبرى، در معناى دينى خود در واقع حقيقتى است كه در ظرف زمانى «گذشته» تبلور يافته است.پيامبر در باور ايمانى ما، انسان همه ادوار «حيات» است و به برهه خاصى از زمان اختصاصى ندارد، گر چه خورشيد وجود او نيز مانند هر انسان ديگر در قطعه‏اى از زمان، تابيدن گرفته و سپس به خاموشى گراييده است. 
در مقام گفتگو هيچ بحثى، حرمت شرعى ندارد 

از اين رو، همه چيز را جز حقيقتى كه در گذشته ظهور كرده است، مى‏توان به بحث و گفتگو نهاد، در اين ميان «نص» كه نمى‏يابد بدان به مثابه شى‏اى ثابت نگريست، استثناء نيست .زيرا شايد حروف و أشكال «متن» ثابت باشد اما اين ضرورتا بدان معنا نيست كه مفهوم و مقصود آن هم ثابت و ايستا و بى تحرك است.بعضى از مردم در فهم معنا و مقصود «متن» ، «فرهنگ لغت» را حلال مشكلات مى‏شمارند و سخت بر آن تكيه مى‏كنند.به عكس كسانى نيز هستند كه شرايط پيرامونى منفى را كه زائيده مقطع زمانى و مكانى خصوصى است، در نظر مى‏گيرند و پيوند آن متن را با تاريخ يا ارتباط تاريخ را با متن مى‏كاوند و از اينجاست كه ميان اين دو گروه، اختلاف نظر پديد مى‏آيد.برخى، در جستجو و كشف اشارتهاى فراقاموسى با مردم همراه مى‏شوند و از متن زندگى آنان الهام مى‏گيرند، چون بديهى است كه زبان، [تنها] تكواژه‏هاى قاموس نيست و كلمات [همچون موجودات زنده‏] در مسير تاريخ انسان زندگى مى‏كنند و همگام با بسيارى از تنوعها و دگرگونيهاى انسان تحول مى‏يابند و از اين رو، نمى‏توان همه اين جوانب معنايى را در فرهنگ‏لغت، سراغ گرفت.بر اين مبنا شايد هميشه حاجتمند باشيم كه بيش از آنكه در متون لغت به دنبال فهم مفردات «نصوص زبانى» برآئيم براى فهم دقيق فكر و انديشه مورد نظر تلاش كنيم [كه ممكن است بخشى از آن در قواميس لغت مغفول عنه واقع شده باشد] ؛ چه، فضاى ذهنى و احساسات و آرزوهاى شخصى كه واژه‏هايى را به كار مى‏برد و غالبا گفتنى نيست و امكان ظهور نمى‏يابد، همه داخل در معناى آن واژگان است. 
مبناى قرائت ما از نقش و جايگاه زن در حقوق اسلامى 

از اين رهگذر، در قرائتى نوين از جايگاه زن در حقوق اسلامى ناچار بايد با اتكاء بر پايگاهى معين، حركت خود را آغاز كنيم، زيرا هر فعاليت حقوقى، ناگزير از شناخت مبانى آن نظام حقوقى، مى‏آغازد.از اين رو، مى‏پرسيم: آيا براستى در اسلام در عمق معناى انسانيت كه تشريع و قانون گذارى دينى از آنجا نشأت گرفته است، «زن» يا «مرد» بودن موضوعيت دارد؟ و آيا از اين حيث، تفاوتى ميان انسانيت زن و مرد مى‏توان در نظر آورد؟ 

من بر آنم كه در اين ميان، زن بودن و مرد بودن را اصولا مطرح نمى‏توان كرد.انسان از نفسى واحد آفريده شده است: 

الذى خلقكم من نفس واحدة و خلق منها زوجها 

ترجمه: او كه شما را از نفسى واحد آفريد و همسر او را هم از او پديد آورد (نساء/1) . 

واژه «زوج» در لغت هم شامل مرد است و هم زن.نفسى واحد وجود دارد كه «زوجيت» در همان دايره معنا و تجسم مى‏يابد و پديدآورنده وحدت در عين «كثرت» است.اين نفس واحد همانطور كه زن و مرد را در جلوه‏هاى جسمانى متفاوت ظاهر ساخته و اين خود نشان دهنده قابليت تنوع آن نفس است، همچنين مى‏تواند سلوك و رفتارهاى متفاوتى را به نمايش بگذارد.در تكوين و آفرينش يك نفس آفريده شده است و هيچ دوگانگى در اين زمينه به چشم نمى‏خورد.روى اين اصل، مى‏توان دريافت كه تشريع الهى و آسمانى به يك اندازه زن و مرد را شامل مى‏گردد.هنگام زندگى انسان در بهشت و پيش از هبوط او به زمين، زن و مرد هر دودر كنار هم حضور داشته و شيطان آنان را بالسويه فريفته است: 

انى لكما لمن الناصحين 

ترجمه: من از خير خواهان شما هستم (اعراف/21) . «فاكلا منها» ترجمه: آنگاه از آن [ميوه ممنوعه‏] خوردند (طه/121) .مشكل [نافرمانى از امر خدا] از «آدم» سرچشمه نگرفته بود كه «حواء» را [در خوردن از شجره ممنوعه‏] بفريبد يا حواء سبب از راه به در شدن آدم گردد .بلكه ضعف درونى «بشر» باعث شد كه در اين كژ راهه با هم همراه شوند؛ 

و خلق الانسان ضعيفا 

ترجمه: انسان، ناتوان آفريده شده است (نساء/28) .در قرآن «ضعف» ، ضعف زن نيست بلكه صفت نوع انسان است كه گاه سبب دچار شدن او به اشتباه و خطا مى‏گردد و زمينه انحراف او را فراهم مى‏كند.پس از هبوط آدم و حوا به زمين، خداوند، آنان را مخاطب قرار داده فرمود : 

اما يأتينكم منى هدى فمن تبع هداى 

ترجمه: آنگاه اگر رهنمودى از من براى شما آمد، كسانى كه از رهنمودم پيروى كنند... (بقره/38) .از اين رو مى‏توان گفت: در اسلام، مبدأ تشريع همان وحدت نفس انسانى است كه گوياى اين انديشه است كه مشكلات انسان از يك دست است و از اين رو، راهكارهاى حل آنها نيز بايد همگون باشد؛ اگر بپذيريم كه ماهيت انسان، متنوع و چند گونه است، طبيعى است كه مشكلات او نيز نشانه‏هائى از اين تنوع و تكثر را با خود به همراه داشته باشد و در نتيجه تأثير خصوصيت هر بخش از اين اجزاء متنوع را در زواياى گوناگون شاهد باشيم، اما بايد توجه داشت كه همه آنها ـ از هر نوع ـ نشانى از يك واقعيت دارند و در مجرايى واحد قرار مى‏گيرند . 
يكسان بودن زن و مرد در قبال احكام شرعى 

در قرآن كريم هيچ حكمى از احكام شرعى را نمى‏توان يافت كه تنها به زن يا مرد اختصاص داشته باشد.در چارچوب كلى مسؤوليت دينى پاره‏اى مسائل اثباتى وجود دارد كه خداوند از مردم ـ از زن و مرد ـ طلبيده است كه بدان پايبند باشند و مسائل ديگرى نيز هست كه جنبه نفى‏اى دارد و وظيفه همه است كه آنها را ترك كنند.قرآن كريم در سوره احزاب از عناصر اثباتى در عرصه مسؤوليت دينى اينگونه سخن مى‏گويد: 

ان المسلمين و المسلمات و المؤمنين و المؤمنات و القانتين و القانتات‏و الصادقين و الصادقات و الصابرين و الصابرات و الخاشعين و الخاشعات و المتصدقين و المتصدقات و الحافظين فروجهم و الحافظات و الذاكرين الله كثيرا و الذاكرات اعد الله لهم مغفرة و اجرا عظيما 

ترجمه: بيگمان مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان مؤمن و مردان و زنان فرمانبر و مردان و زنان درستكار و مردان و زنان شكيبا و مردان و زنان خاضع و مردان و زنان صدقه بخش و مردان و زنان روزه‏دار و مردان و زنان پاكدامن و مردان و زنانى كه خدا را بسيار ياد مى‏كنند، خداوند براى همه آنان آمرزش و پاداشى عظيم آماده ساخته است (آيه 35) . 

سؤال اينجاست كه در اين آيه مبارك، آيا ميان زن و مرد، تفاوتى در زمينه ارزشهاى دينى هست؟ ارزشهاى دينى و پاداشى اخروى و دعوت كتاب آسمانى قرآن در زمينه پايبندى به ارزشها در مورد زن و مرد، يكسان مطرح شده است: 

و ما كان لمؤمن أو مؤمنة اذا قضى الله و رسوله امرا أن يكون لهم الخيرة من أمرهم 

ترجمه: و هيچ مرد و زن مؤمنى را نرسد كه چون خدا و پيامبرش امرى را مقرر كردند، آنان را در كارشان اختيار [و چون و چرايى‏] باشد (احزاب/36) . 

همين طور قرآن كريم در گفتگو از عمل آدمى مى‏فرمايد: 

انى لا اضيع عمل عامل منكم من ذكر او انثى 

ترجمه: من عمل هيچ صاحب عملى را از شما ـ چه زن و چه مرد ـ بى پاداش نمى‏گذارم (آل عمران/195) . 

الزانية و الزانى فاجلدوا كل واحد منهما مائة جلدة 

ترجمه: زن و مرد زنا كار، را هر كدام صد تازيانه بزنيد (نور/2) . 

و السارق و السارقة فاقطعوا ايديهما 

.ترجمه: دستان مرد و زن دزد را بزنيد (مائده/38) . 

در جاى ديگر در قالب تمثيل مى‏خوانيم: 

و ضرب الله مثلا للذين كفروا امرأة نوح و امرأة لوط كانتا تحت عبدين من عبادنا صالحين فخانتاهما فلم يغنيا عنهما من الله شيئا و قيل ادخلا النار مع الداخلين و ضرب الله مثلا للذين آمنوا امرأة فرعون اذ قالت ربى ابن لى عندك بيتا فى الجنة و نجنى من فرعون و عمله و نجنى من القوم الظالمين و مريم ابنة عمران... 

ترجمه: خداوند درباره كافران مثلى مى‏زند و آن همسر نوح است و همسر لوط كه در حباله دو بنده از بندگان شايسته ما بودند سپس به ايشان خيانت كردند و آن پيامبران در برابر امر و عذاب الهى چيزى را از آنان باز نداشتند و به آنان گفته شد كه همراه وارد شوندگان، وارد آتش دوزخ شويد و نيزخداوند در مورد مؤمنان مثلى مى‏زند و آن همسر فرعون است كه گفت: پروردگارا براى من در نزد خودت، خانه‏اى در بهشت بنا كن و مرا از فرعون و عمل او رهايى بخش و از قوم ستم پيشه نجاتم ده و نيز مريم دختر عمران را (مريم/12ـ 10) .در اين تصوير كلى كه قرآن كريم در اين آيات ارائه كرده است زن ناشايستى كه در اعمال و رفتار خويشتن، تن به عوامل ضعف وجودى خويش سپرده است به مثل كافرانى است كه از نقاط سوء اخلاقى بايد بپرهيزد و زن شايسته‏اى كه از توان بى‏اعتنايى و پشت كردن به فضا و شرايط فاسد جامعه خوش برخوردار است و به تمامى جنبه‏هاى مثبت در عمل پايبند مانده است، به مثل، همان زنان و مردانى است كه ايمان به خدا در دل و جان آنان ريشه دوانده است. [در آئين پاك اسلام‏] هيچ اصل فكرى وجود ندارد كه در باب مسؤوليت و نتايج آن، مرد را بر زن مقدم شمارد.با دقت در آيه 13 از سوره مبارك حجرات: 

يا ايها الناس انا خلقناكم من ذكر و انثى و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اكرمكم عند الله اتقاكم 

.ترجمه: اى مردم ما شما را از يك مرد و يك زن آفريديم و شما را به هيأت اقوام و قبائلى در آورديم تا با يكديگر انس و آشنائى يابيد.بيگمان گرامى‏ترين شما نزد خدا پرهيزكارترين شما است، مى‏توان دريافت كه مسأله اساسى «انسان» است و هيچ فرقى ميان آنان از حيث پايبندى عملى به اصول ارزشى به چشم نمى‏خورد، مگر آن كه سطوح مختلفى در زمينه عمل به آن موازين در بين آنان بتوان يافت.بنابر اين، اصل و اساس، همان انسانيت انسان است كه حقوق مخصوصى را به هر كدام از زن و مرد بخشيده است. 
پاسخگوئى به بعضى اشكالات 

ديدگاه فقهى و حقوقى ما در مورد زن، بر پايه اين طرز تلقى استوار است كه گمان مى‏كنيم تصوير صحيحى از مفهوم انسانيت را نمايش مى‏دهد.حال به طرح بحث و گفتگو راجع به پاره‏اى مسائل كه ممكن است برخى از مردم به آنها به مثابه «اشكال» در عرصه مباحث حقوقى اسلام نگاه مى‏كنند مى‏پردازيم: 1ـ «

الرجال قوامون على النساء 

» ترجمه: مردان بر زنان تسلط دارند (نساء/34) .شايد برخى گمان برند اين «قواميت» چندان فراگير است كه همه چيز را در چتر خود مى‏پوشاند و در نتيجه هميشه مرد، در مرتبه نخستين مى‏نشيند و سرپرست و ناظر بر امر زن است و زن هميشه انسان درجه دوم است.تلقى ما چنين رنگ و بوئى ندارد، بلكه بر آنيم كه قواميت مطرح در اين آيه صرفا به حوزه مسائل زناشويى و خانوادگى اختصاص دارد، زيرا در ادامه آن مى‏خوانيم: 

بما فضل الله بعضهم على بعض و بما أنفقوا من اموالهم 

ترجمه: زيرا خداوند بعضى از انسانها را بر بعضى ديگر برترى بخشيده و از آن رو كه مردان از اموال خويش [براى زنان‏] خرج مى‏كنند (نساء/34) .تنها جايى كه وظيفه مرد است كه به لحاظ مرد بودن مسؤوليت خرجى دادن زن را به لحاظ زن بودن بر گردن بگيرد، در دايره زوجيت است، زيرا مسؤوليت «پدر» در زمينه تقبل مخارج فرزندان، در مورد پسر و دختر يكسان است و تأمين مخارج دختر را از آن رو به عهده دارد كه «فرزند» اوست نه يك موجود «زن» . 

ولايت نيز اگر چه از آن مردان است، ولى «ولايت» بر تمام مردم اعمال مى‏شود و نه «فقط» بر زنان.پيامبر، امام و ولى فقيه به يك نسبت بر مردان و زنان ولايت دارند.از اين رو مى‏توان گفت: تنها مسأله‏اى كه به مرد و زن بودن عنايت شده است مسأله ازدواج است. «قواميت» نيز اساسا به [ارجحيت وجودى‏] «شخصيت» شخص «قوام» ارتباطى ندارد بلكه صرفا به شخصى برمى‏گردد كه مسؤوليت اداره خانواده بر عهده اوست، زيرا در هر حال، اين مسؤوليت فقط بايد به يكى از زن و مرد محول گردد و اصولا معقول نيست كه بر عهده هر دو نفر آنان گذاشته شود.بر اين اساس و نظر به پاره‏اى خصوصيتها كه اختلاف جنسيت ميان زن و مرد پديد آورده است، ولايت [و قواميت‏]، مسؤوليت مرد قلمداد شده است. 

جلوه برخى از اين خصوصيتها را مى‏توان در ويژگيهاى جسمانى و صفات روحى و نفسانى و وظيفه خرجى دادن مرد ملاحظه كرد. 

راستى اگر پذيرش مديريت و اداره امور فرد ديگر، نشانه كمبود انسانيت طرف مقابل باشد، بطور كلى زير بار مديريت هيچ كس مى‏توان رفت؟ ! 

اين يك مسأله، موضوع ديگر شبهه‏اى است كه در مورد آيه 228 از سوره مبارك بقره مطرح مى‏شود : 

و لهن مثل الذى عليهن بالمعروف و للرجال عليهن درجة 

ترجمه: به گمان ما «درجه» كه در اين آيه از آن سخن رفته است، صرفا به برخى‏حقوق اشاره دارد كه در دايره مسائل زوجيت «حق» اختصاصى مرد است.حق طلاق سرآغاز همه اين حقوق است .به اين ترتيب، ناگفته خود پيداست كه از اين «درجه» ارجحيت مقام و ارج انسانى اراده نشده است، بلكه مراد از آن حقى است كه در جنبه اجرائى مسائل درون خانوادگى، به مرد اختصاص دارد.مسأله ديگرى كه در اين باب مطرح مى‏توان كرد همان مسأله ارث است كه بحث و گفتگوى بسيار برانگيخته است: 

للذكر مثل حظ الأنثين 

(نساء/11) ترجمه: كه خواه و ناخواه با مسأله «ديه» (خونبها) پيوند مى‏خورد.سؤال اين است كه آيا اختصاص نصف حق الارث مرد به زن، از اين مقوله ناشى نمى‏شود كه «زن» نصف مرد است و كمال انسانى را فقط در وجود مرد، مى‏توان نظاره كرد؟ طبعا اين گمان، پندار ناصحيحى بيش نيست زيرا ـ جز در پارهاى موارد اندك شمار ـ تمام مسؤوليتهاى كه مرد بر عهده دارد بر دوش زن نيز سنگينى مى‏كند.از اين رو مى‏توان گفت: زن به مثابه انسانى كامل در قبال اعمال و رفتار خويش، درست به اندازه مرد، در برابر اعمال خويش مسؤول است.پس وجه اين تفاوت در چيست؟ 
موضوع ارث 

در اداى حقوق مادى آنچه بيش از هر چيز اهميت دارد، رعايت اصل عدالت است.مسأله‏اى كلى وجود دارد و آن اينكه وقتى كسى عطايى را از كس ديگر قبول مى‏كند، بايد بينديشد كه در عوض آنچه او عطا كرده است، چه انتظاراتى دارد؟ ميان اخذ و بخشش، مى‏بايد همخوانى و تعادل وجود داشته باشد.اگر كسى هزار دلار به كسى بدهد و در مقابل دو هزار دلار از او بخواهد و همو به ديگرى پانصد دلار بدهد و هيچ مسؤوليتى از او طلب نكند، كداميك سود برده‏اند؟ ! از عالم نظريه به عرصه واقعيتها پا بگذاريم.خداوند مقرر فرموده است كه زن نصف سهم الارث مرد را ببرد ولى هيچ مسؤوليت مادى بر او فرض نكرده است.در عوض پرداخت نفقه زن و فرزند و جز آنها كه اقتضاى زندگى زناشوئى است، وظيفه مرد است.زن حتى مسؤول تأمين مخارج خود نيست و هيچ مسؤوليتى در جهت تقبل هزينه‏هاى فرزندان ندارد؛ اين مسؤوليتها همه جزء وظايف مرد است.پيش از اين، يكبار درمصاحبه‏اى مطبوعاتى عنوان كرده‏ام كه اگر يك طرف از زن و مرد بايد طالب مساوات و برابرى باشند اين مرد است كه در اين باب بايد پيشقدم شود نه زن.درست است كه در اسلام سهم ارث زن نيمى از سهمى است كه مرد از ارث مى‏برد، ولى مرد، عهده‏دار پرداخت مهريه و «نفقه» زن است و زن هيچ مسؤوليتى در اين زمينه ندارد .مرد را دو برابر سهم الارث زن است، اما مسؤوليتهايى سخت سنگين بر دوش او نهاده شده است .اين كجا و نقص انسانيت زن كجا! مسأله به نقص و كمبود انسانيت زن در قياس با مرد، هيچ ربطى ندارد، بلكه از تعادل ميان حقوق و وظايف آنان نشأت مى‏گيرد.وقتى من از حقوق خاصى برخوردار مى‏شوم بايد ببينم كه موظف به چه وظايف و مسؤوليتهائى هستم و چگونه مى‏توان در اين عرصه ميان «حق» و «وظيفه» توازن ايجاد كرد؟ كنه و جوهره موضوع، همين است.ممكن است بگويند: اين توجيه در صحنه زندگى خانوادگى چندان اشكالى ايجاد نمى‏كند، اما در مورد «ديه» و خونبها چه مى‏توان گفت؟ اين مسأله به بعد از مرگ زن مربوط است.شارع مقدس مسأله اقتصادى را نيز در كنار ساير مسائل لحاظ كرده است، چه، مرد نسبت به زن صاحب مسؤوليتهاى بيشترى است و در اين وضعيت طبيعى است ديه مرد كه در واقع جنبه تاوان دارد نسبت به ديه زن بيشتر باشد، زيرا زيانهاى اقتصادى‏اى كه از بابت كشته شدن مرد به خانواده او مى‏رسد در قياس با ضررهائى كه خانواده زن مقتول متحمل مى‏گردند، افزونتر است.مرد مسؤول اداره و تأمين مخارج اولاد خويش است و زن در اين خصوص مسؤوليتى ندارد. 

با قاطعيت مى‏توان گفت: منشأ حقوقى مسأله، نقص زن نيست بلكه به توازن در مسائل مالى و مادى در عرصه حقوق و تكاليف بر مى‏گردد 

و لهن مثل الذى عليهن 

ترجمه: و زنان را بر مردان حقى است همچنانكه مردان را بر زنان (بقره/228) . 

هن لباس لكم و انتم لباس لهن 

ترجمه: آنان «پيراهن تن» شما و شما «پيراهن» تن آنان هستيد (بقره/187) . 
به لحاظ اصولى، گواهى زن پذيرفته است 

اسلام به لحاظ اصولى گواهى زن را پذيرفته است.در كلام خداوند اشاره‏اى‏هست به اين كه گواهى زن مقبول است.منتها گواهى دو زن با گواهى يك مرد برابر نهاده شده است. 

علت هم آن نيست كه زن نصف مرد است بلكه: 

ان تضل احداهما فتذكر احداهما الاخرى 

ترجمه: اگر يكى از آنها فراموش كرد، آن ديگرى بيادش اندازد (بقره/282) .زيرا نزاعها و درگيريها چه بسا در پاره‏اى حالتها عاطفه و احساس را به سوى متهم يا مدعى سوق مى‏دهد .اين يك خصوصيت انسانى است.بويژه آن غالبا بدون تدقيق در اصل و منشأ دعاوى، تحت تأثير «عنصر عاطفه» قرار داريم.زن بطور طبيعى و فطرى به اين سمت گرايش بيشترى نشان مى‏دهد . [چون‏] جنبه‏هاى احساسى و عاطفى او غليظتر از مرد است كه اين در جاى خود نيكوست و مقتضاى مادر و همسر و زن بودن وى است [نه برخاسته از نقصى در انسانيت او.] نكته دقيق ديگرى كه در اينجا قابل ملاحظه است آن كه انتخاب دو زن براى گواهى دادن، بخاطر آن است كه اگر يكى از آنها فراموش كرد آن ديگرى به يادش آورد.اين مسأله در مورد مردان نيز صدق مى‏كند .در «بينه» شرط آن است كه دو شاهد عادل از مردان گواهى دهند.چرا شهادت يك شاهد عادل در اينجا شرط نيست؟ سبب در اينجا نيز لزوم رعايت احتياط در اجراى اصل عدالت است و بر اين اساس، در دعاوى جز به گواهى دو شاهد عادل اعتنا نمى‏شود و گواهى يك نفر كافى نيست.آيا اين سخن بدان معنى است كه نقصى در انسانيت يكى از دو شاهد عادل در مقام دعوا وجود دارد؟ ! ميان احتياط در اجراى عدالت كه مسأله گواهى دو زن بجاى يك مرد در همين چارچوب تفسيرى مى‏گردد [با ناقص بودن انسانيت زن‏] فاصله‏اى طولانى وجود دارد.عدم قبول گواهى زن در مسأله «قتل» موضوعى اختلافى است.امير المؤمنين امام على بن ابى طالب (ع) مى‏فرمايد: 

لا يبطل دم امرى مسلم 

ترجمه: خون هيچ مسلمانى تباه نمى‏شود.از اين رو [ما معتقديم كه‏] گواهى زن در اين خصوص پذيرفته و مقبول است.اما از اين كه بگذريم، گواهى او درباره پاره‏اى از موضوعات مثل «زنا» پذيرفته نيست.زيرا حدود شرعى غالبا جنبه پيشگيرانه دارد و از اين رو، اسلام اهتمامى براى اثبات موضوع نداشته است: و «ان الحدود تدرأ بالشبهات» ترجمه: حدود شرعى با اندك شبهه‏اى ملغى مى‏شود.موارد بسيار جزئى ديگرى هست كه عدم قبول گواهى زن در آنجا نتيجه خصوصيت ويژه آن موضوعات است.در ديگر احوال خاص مربوط به مسائل زنانه، گاه گواهى زن البته به تنهايى پذيرفته است و نيازى به گواهى مرد نيست و اين خود آشكارا نشان مى‏دهد كه از [ديدگاه اسلام‏] زن انسانى است برخوردار از حقوق كامل ـ گرچه [مخالفان‏] گرداگرد مسأله، گرد و خاك فراوان بر پا كرده‏اند. 
قضاوت زن...دروازه‏اى گشوده يا بسته؟ 

در مورد موضوع صلاحيت يا عدم صلاحيت زن براى بر عهده گرفتن مسؤوليت «قضاء» و «حاكميت كشور» نيز گفتنى است.اختلافى كه در باب شايستگى زن براى پذيرش حاكميت وجود دارد ناشى از حديثى است كه بخارى و برخى ديگر از روايان آورده‏اند و اساسا در كتب شيعه «اماميه» ذكرى از آنها نرفته است و آن اينكه: چون رسول خدا (ص) شنيد كه قومى از ايرانيان زنى را بر خود حاكم كرده‏اند، فرمود: 

ما افلح قوم ولتهم امراة 

ترجمه: قومى كه حاكميت زنى را بر خود بپذيرد رستگار نمى‏گردد.در اين باب، حديث ديگرى جز اين در دست نيست.آنگاه فقيهان بر مبناى همين حديث گفته‏اند: كه زن را شايستگى عهده‏دارى حكومت نيست، حال آن كه اين روايت ناظر به شرايط و موقعيتهاى خاص است.با اين همه، فقيهانى نيز هستند كه برخى نكات را در مورد اين مسأله متذكر شده‏اند: نخست اين كه اين سخن در شرايطى گفته شده است كه خصوصيات آن چندان بر ما آشكار نيست بويژه آن حكومت در گذشته با حاكميت در عصر حاضر تفاوت [ماهوى‏] داشته است، در آن هنگام، حاكم، مجرى آراء خويش بود و مردم از آن رو سر به فرمان او مى‏نهادند كه او را صاحب اختيار همه امور مى‏دانستند، اما اكنون، حاكم، صاحب اختيار مطلق نيست بلكه او نيز تابع قانون است [و بايد بر طبق مجارى قانونى عمل كند.] بعلاوه دستگاههايى هست كه بر كار او نظارت مى‏كنند يا در برخى موارد حتى او را به محاكمه مى‏كشانند.چنانچه اين حديث، صحيح و مضمون آن را روشن و تمام تلقى كنيم و در اين باره هيچ مناقشه‏اى نكنيم، مى‏توان آن را ناظر به نوع حاكميت در آن زمان ارزيابى نمود.تفاوت نوع حاكميت امروز نسبت به گذشته بر كسى پوشيده نيست.برخى، از اين بخش از حديث كه مى‏گويد «ما افلح قوم...» چنين برداشت كرده‏اند كه زن از قدرت عقلى لازم جهت سامان بخشيدن به امور كشور برخوردار نيست اما بايد در نظر داشت كه قرآن كريم با معرفى [بلقيس‏] «ملكه سبأ» در واقع زنى را معرفى كرده است كه از توانائى عقلى و برنامه‏ريزى و هوشمندى برترى نسبت به مردان، برخوردار بوده است.بر طبق آنچه در متن قرآن كريم آمده است، وقتى نامه سليمان به دست ملكه رسيد گفت: 

يا ايها الملأ افتونى فى امرى 

ترجمه: اى بزرگان! در كارم به من نظر [مشورتى‏] بدهيد (نحل/32) . 

او ملكه بود و ظاهرا به مشورت نياز نداشت و نظام حاكم در آن روز چنين امرى را بر او فرض نمى‏كرد.آنچه گوياى اين نكات است آيه‏اى است كه مى‏فرمايد: 

قالت يا ايها الملأ افتونى فى امرى ما كنت قاطعة أمرا حتى تشهدون 

ترجمه: [بلقيس گفت: اى بزرگان! در كارم به من نظر [مشورتى‏] بدهيد [چرا كه‏] من هيچ كارى را از پيش نبرده‏ام مگر آنكه شما حاضر و ناظر بوده‏ايد (نمل/32) .يعنى مادام كه شما حاضر نشويد و درباره اين امر، اظهار نظر نكنيد تصميمى اتخاذ نمى‏كنم؛ مايلم در كارها با در پيش گرفتن طريق شور و مشورت، بهترين و صحيحترين موضع را انتخاب كنم.آرى چون نامه سليمان به دست او رسيد، از [بزرگان‏] قوم خود طلبيد كه رأى خود را در آن خصوص اظهار كنند، اما آنان نيروى بازوى خويش را به رخ كشيدند و گفتند: ما نيرومندان و رزم آورانيم، بنگر كه چه مى‏فرمائى 

قالوا نحن أولوا قوة و بأس شديد و الأمر اليك ما ذا تأمرين 

(نحل/33) .از آنان طلبيد كه بازو و نيروى فكرى خويشتن را بكار اندازند ولى آنان از اين كار طفره رفتند و به عرضه توانائى جسمى خويش بسنده كردند. 

آنان گوئى به مثابه ملتى بودند كه از نيروى ارائه رأى و نظر خويش محرومند زيرا احساس نمى‏كردند آنان را توان اظهار رأى و ارائه طريق هست و از اين رو كار را يكسر به آن زن سپرده بودند.ملكه سبأ آنگاه افزود: 

ان الملوك اذا دخلوا قرية أفسدوها و جعلوا أعزة اهلها أذلة و كذلك يفعلون و انى مرسلة اليهم بهدية فناظرة بم يرجع المرسلون 

ترجمه: پادشاهان چون به شهرى پا نهند، آن را به تباهى كشند و گرانقدران اهلش را بيمقدار گردانند و اين گونه عمل كنند و من هديه‏اى به نزد آنان مى‏فرستم و چشم به راه فرستادگان هستم كه چه پاسخى مى‏آورند (نمل/35 و) .او تلاش كرد شخصيت فرستنده نامه را خوب بشناسد و بداند كه آيا پادشاهى است كه آهنگ افساد در زمين كرده است يا پيامبرى است كه نداى دعوت به حق و حقيقت را سر داده است.آنگاه با حفظ عزت نفس خويش به نزد سليمان آمد و در محضر او به ايمان تشرف يافت.قرآن در اين باره، از زبان او مى‏گويد: 

و اسلمت مع سليمان 

به همراه سليمان اسلام آوردم يعنى در نزد او نه در غياب سليمان و در اين مسير ضمن صيانت از استقلال فكرى و تمسك به خصوصيات شخصى خويش گفت: 

و اسلمت مع سليمان لله رب العالمين 

ترجمه: و اينك همراه سليمان در برابر خداوند كه پروردگار جهانيان است سر بر آستان تسليم و عبوديت مى‏سايم (نمل/44) .اين تصوير كه قرآن كريم به ما نشان مى‏دهد نمايشگر چه ديدگاه اسلامى است؟ و آيا اصولا اين ديدگاه مى‏تواند چنان باشد كه بر اساس آن، زن را شايسته حاكميت ندانيم و عقل او را براى حضور در موقعيتهاى مسؤولانه، ناقص و ناكار آمد تلقى كنيم؟ ! 

ما در اين فتوا كه دسته‏اى از فقها، اعلام كرده‏اند «احتياط» را لازم مى‏دانيم، زيرا مى‏بينيم كه در متن «حديث» دلالتى بر آن نيست و سخن قرآن ناظر به مطالب ديگرى است كه با برداشت پيشين همخواهى ندارد. 

در مورد بر عهده گرفتن مسؤوليت «قضاوت» جز حديث واحدى كه مى‏گويد: 

لا تولى المرأة القضاء 

در دست نيست.برخى تلاش كرده‏اند اين روايت ضعيف را به مثابه عاملى براى توجيه تشريع برابرى گواهى دو زن با گواهى يك مرد معرفى كنند حال آن كه در آن دلالتى بر اين مسأله نمى‏توان يافت؛ اين تفاوت جز برخاسته از انگيزه و خصوصيت پيشگفته نيست. 

بر همين اساس برخى از علماء از جمله آية الله اردبيلى در كتاب «فقه القضاء» در بيانى گذرا و اشاره‏وار، راه را براى بررسى نقادانه اين انديشه، با تكيه بر امكان مناقشه در ادله اجتهادى موضوع در كتاب و سنت و اجماع، گشوده‏اند.اين در حالى است كه فقها ضمن تكيه بر اصل احتياط، عدم مشروعيت قضاوت زن را با استناد به عدم وجود هيچ اطلاق يا عموم شرعى دال بر جواز قضاوت زن، استنباطكرده‏اند.از اين رو مى‏توان گفت: طريق اجتهاد در اين موضوعات مسدود نيست.زيرا احاديثى كه در اين باب وارد است احاديث ضعيفى هستند كه مى‏توان در دلالت برخى از آنها تأمل نمود و اين‏گونه لحاظ كرد كه مسأله قضاوت، مسأله علم و تقوى است كه اگر در زن نيز جمع شود، مى‏تواند بر آن مسند بنشيند هر چند رعايت بعضى احتياطات در اين زمينه چندان بيجا نيست.مهم مسأله فتوا نيست ليكن مى‏گوئيم اين مسأله از آن مسائلى نيست كه هيچ مجال مناقشه در آن نباشد بلكه مى‏تواند [از زاويه‏اى ديگر] و به روشى مثبت در اين موضوع اجتهاد كرد. 

اين ديدگاه از آن علماى شيعه است اما علماى اهل سنت از جمله احمد و مالك و شافعى بر آنند كه قضاوت زن اصولا خالى از صحت است و جائز نيست.ابو حنيفه با تشبيه قضاوت زن به جواز صحت گواهى او در اموال، قضاوت او را در باب اموال جائز مى‏شمارد. «طبرى» مى‏گويد : زن على الاطلاق مى‏تواند در همه چيز حاكم باشد زيرا اصل آن است كه رتق و فتق امور و فصل دعاوى از هر كس برآيد، حكم او جائز باشد، مگر امامت كبرى [امامت امت‏] كه اجماع علماء حاكى از تخصيص آن از حكم كلى است.خلاصه آنكه قضاوت زن در فقه اسلامى را نمى‏يابد از جمله مسائلى شمرد كه در عرصه استدلال و فتوا حكم قاطع به نفى آن داده باشند و اين خود دال بر آن است كه در اين زمينه، راه بر رأى فقهى ديگر، بسته نيست. 
تعلق كاخ شكوهمند حيات به زن و مرد 

در مورد حق العمل نيز در اعتقاد ما هيچ تفاوتى ميان زن و مرد نيست.مرد هر نسبتى كه با زن داشته باشد هيچ حقى در اموال زن ندارد. 

للرجال نصيب مما اكتسبوا و للنساء نصيب مما اكتسبن 

ترجمه: مردان را از كار خويش بهره‏اى و زنان را نيز از كار خويش بهره‏اى [معين‏] است (نساء/32) .همانطور كه زن را در اموال مرد نصيبى نيست و مرد بر مايملك خود، سلطه كامل دارد، زن نيز مالك دارائيهاى خويش است. 

از اين رو، ما بر آنيم كه در حقوق اسلامى، زن [همچون موجودى مستقل‏] امكان‏اين را دارد كه در تمامى زمينه‏هاى زندگى حتى عرصه‏هاى حضور سياسى و اجتماعى به ايفاى نقشى مستقل دست زند.در قرآن كريم مى‏خوانيم: 

المؤمنون و المؤمنات بعضهم اولياء بعض يامرون بالمعروف و ينهون عن المنكر 

ترجمه: مردان و زنان مؤمن دوستدار يكديگرند كه امر به معروف و نهى از منكر مى‏كنند (توبه/71) .توجه به اين نكته ضرورى است كه «معروف» و نيكى و هم منكر و بدى در موارد مختلف صورتهاى مخصوص دارند.از اينجا مى‏توان دريافت كه اسلام تا چه پايه در كنار مرد به زن ميدان داده و در عرصه‏هاى گوناگون چالش، دروازه حيات اجتماعى را در برابر او گشوده است تا در اين مسير به يارى يكديگر بشتابند و دوشادوش هم راه پيشرفت و تكامل را بپويند.خداوند متعال زن و مرد را آفريد كه به دست همديگر شور و نشاط را در رگهاى زندگى جارى كنند و همگام با هم پا در مسير تكامل بگذارند و از اين رهگذر وجود انسانى را رشد و ترقى بخشند .بنابر اين مى‏توان گفت «مرد» حقيقتا كيان مستقلى، جدا از زن ندارد و در درون او «زن» نهفته است همانطور كه زن در واقع، موجودى مستقل نيست و «مرد» در وجود او حضور دارد، زيرا هر دو، فرزندان مرد و زنى ديگرند.زن، دختر و مرد پسر آنان است.از اين رو، مى‏توان رگه‏هاى حضور مادر و پدر را در ژرفاى وجود و احساسات و عواطف آنان مشاهده كرد.در پشت حركات يكايك ما يك مرد و زن نشسته است گر چه بر جلوه‏هاى ظاهرى هر كدام از ما يكى از دو تصوير زن يا مرد غلبه يافته است.مگر نه اين است كه عقل ظاهر و عقل باطن هر دو در عرصه حيات، حضور دارند و انسان بر مبناى اين معجون تركيب يافته از زن و مرد است كه مى‏تواند راه تكامل بپيمايد؟ ! آنچه در برابر چشمان ديگران عيان مى‏گردد اما ظاهرى مشخص و معين دارد: يا زن است يا مرد.